Monotropowe przetwarzanie a objawy ADHD i cechy autystyczne u osób dorosłych – wstępna adaptacja kwestionariusza

2 dni temu

12 minut(y) czytania

Anna Papińska, Aleksandra Brzezińska, Marta Moszoro-Yilmaz

Wstęp

Monotropizm jest koncepcją opisującą sposób alokacji uwagi i przetwarzania informacji, zakładającą tendencję do intensywnego skupiania zasobów poznawczych na ograniczonej liczbie bodźców, zainteresowań lub aktywności w danym czasie [1]. W przeciwieństwie do bardziej rozproszonego przetwarzania uwagi monotropizm wiąże się z głębokim angażowaniem się w wybrane obszary zainteresowań oraz trudnością w równoczesnym monitorowaniu innych bodźców obecnych w otoczeniu. Koncepcja ta została pierwotnie opisana w kontekście autyzmu i stanowi jedną z propozycji wyjaśniania specyfiki funkcjonowania poznawczego osób autystycznych [1].

W ostatnich latach monotropizm zyskuje coraz większe zainteresowanie badaczy zajmujących się funkcjonowaniem poznawczym osób z zaburzeniami neurorozwojowymi, szczególnie autyzmem (autism spectrum disorder – ASD) oraz zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytami uwagi (attention deficit hyperactivity disorder – ADHD). Zarówno u osób autystycznych, jak i u osób z ADHD obserwuje się trudności z regulacją uwagi, funkcjami wykonawczymi oraz przetwarzaniem sensorycznym [2, 3]. ADHD charakteryzuje się przede wszystkim trudnościami w utrzymaniu uwagi, impulsywnością i nadaktywnością psychoruchową [4], natomiast w ASD szczególną rolę odgrywają trudności w komunikacji społecznej oraz ograniczone i powtarzalne wzorce zachowań i zainteresowań [5]. Jednocześnie badania wskazują na częste współwystępowanie obu rozpoznań oraz częściowe nakładanie się mechanizmów neuropsychologicznych związanych z funkcjonowaniem uwagi i kontroli poznawczej [6, 7]. Jednym ze zjawisk opisywanych zarówno w ADHD, jak i ASD jest hiperfokus, rozumiany jako okresy bardzo intensywnego skupienia uwagi na określonej aktywności lub zainteresowaniu [8]. Hiperfokus może się wiązać z trudnością w przenoszeniu uwagi na inne zadania lub bodźce oraz ograniczoną responsywnością na informacje płynące z otoczenia [9]. Murray i wsp. [1] sugerują, że monotropowe przetwarzanie może stanowić jeden z mechanizmów leżących u podłoża tego typu doświadczeń. Autorzy wskazują, że zawężony zakres uwagi może wpływać zarówno na funkcjonowanie społeczne, jak i na przetwarzanie sensoryczne oraz elastyczność poznawczą.

Dotychczasowe badania wskazują również na związki monotropizmu z obszarem szczególnych zainteresowań, regulacją emocji oraz potrzebą przewidywalności i rutyny [5, 9]. U osób autystycznych częściej obserwuje się intensywne i długotrwałe zainteresowania, którym może towarzyszyć silne zaangażowanie poznawcze i emocjonalne [10]. Z kolei u osób z ADHD opisywano trudności z kontrolą impulsów, organizacją zachowania oraz regulacją uwagi, które mogą wpływać na sposób angażowania się w aktywności i utrzymywania koncentracji [4]. Badania neurobiologiczne wskazują ponadto na częściowo wspólne mechanizmy związane z funkcjonowaniem sieci neuronalnych odpowiedzialnych za uwagę, regulację emocji i funkcje wykonawcze w ADHD i ASD [3, 11, 12].

Pomimo rosnącego zainteresowania monotropizmem liczba narzędzi umożliwiających jego pomiar pozostaje ograniczona. W odpowiedzi na tę lukę Garau i wsp. [13] opracowali Monotropism Questionnaire (MQ) służący do oceny różnych aspektów mo- notropowego przetwarzania. Kwestionariusz obejmuje m.in. obszary związane ze szczególnymi zainteresowaniami, potrzebą rutyny, wpływem środowiska na koncentrację uwagi, trudnościami w podejmowaniu decyzji i funkcjonowaniem społecznym. Dotychczasowe analizy wskazują na dobre właściwości psychometryczne narzędzia oraz jego potencjalną użyteczność w badaniach nad funkcjonowaniem osób z ADHD i ASD [13].

Pomiar monotropizmu może stanowić istotne uzupełnienie badań nad funkcjonowaniem poznawczym osób z ADHD i ASD, ponieważ pozwala na ocenę sposobu organizacji uwagi i zaangażowania poznawczego, które nie są bezpośrednio ujmowane przez klasyczne kryteria diagnostyczne. Dotychczas brakowało polskiej adaptacji narzędzia umożliwiającego ocenę monotropowego przetwarzania u osób dorosłych.

Celem badania była wstępna polska adaptacja kwestionariusza MQ. Zgodnie z powyższymi rozważaniami założono, że objawy ADHD występujące w dzieciństwie i w dorosłości będą korelowały dodatnio z poszczególnymi charakterystykami monotropowego przetwarzania (H1). Ponadto postawiono hipotezę dotyczącą dodatnich zależności pomiędzy charakterystykami monotropowego przetwarzania a objawami charakterystycznymi dla ASD (H2). Na koniec, mając na względzie różnice w obrazie klinicznym ADHD i ASD u kobiet i mężczyzn [14] oraz potrzebę dostosowania narzędzi diagnostycznych do tych różnic [15], weryfikowano, czy wystąpią istotne statystycznie różnice w poszczególnych skalach kwestionariusza MQ między kobietami i mężczyznami (H3).

Materiał i metody

Procedura

Badanie przeprowadzono wśród osób pełnoletnich kierowanych przez lekarzy psychiatrów lub psychologów na diagnostykę w kierunku ADHD i/lub ASD. Proces diagnostyczny odbywał się w ambulatoryjnej placówce psychoterapeutycznej w Polsce. Obejmował od czterech do pięciu spotkań i był prowadzony przez wykwalifikowanych diagnostów: magistrów psychologii mających doświadczenie kliniczne w zakresie diagnozy ADHD i ASD u osób dorosłych. Uczestnicy wypełniali zestaw kwestionariuszy psychologicznych wykorzystywanych w procesie dia- gnostycznym, w tym polską wersję kwestionariusza Monotropism Questionnaire (MQ-PL), Ritvo Autism Asperger Diagnostic Scale-Revised (RAADS-R) oraz Diagnostic Interview for ADHD in Adults (DIVA-5). Udział w badaniu był dobrowolny i anonimowy, a osoby badane wyrażały świadomą zgodę na wykorzystanie danych do celów naukowych. Badanie miało charakter nieinterwencyjny i opierało się na analizie anonimowych danych zbieranych w toku standardowej procedury diagnostycznej. Postępowanie z danymi oraz ich wykorzystanie do celów naukowych odbywało się z poszanowaniem zasad etycznych określonych w Deklaracji Helsińskiej.

Narzędzia

Zrewidowana skala RAADS-R [16] jest narzędziem przesiewowym, które służy do oceny nasilenia cech ASD u osób dorosłych. Składa się z 80 pozycji ocenianych w 4-punktowej skali Likerta (3 – prawdziwe teraz i kiedy byłem młody, 2 – prawdziwe tylko teraz, 1 – prawdziwe tylko kiedy miałem mniej niż 16 lat, 0 – nigdy nieprawdziwe). Pozycje obejmują większość obszarów deficytów u osób z ASD, w tym nadwrażliwość. W pierwotnym badaniu walidacyjnym RAADS-R zaproponowano wynik 65 punktów jako próg różnicujący osoby z ASD od grup porównawczych; dla tego progu raportowano czułość 97% i swoistość 100% [16]. Późniejsze badania [17, 18] prowadzone w próbach klinicznych wskazują jednak na bardziej zróżnicowaną trafność diagnostyczną RAADS-R. Z tego względu w niniejszym badaniu wyniki RAADS-R traktowano jako miarę nasilenia cech autystycznych, a nie jako podstawę rozpoznania ASD. W przedstawionym badaniu wskaźnik  Cronbacha wyniósł 0,96.

Wywiad diagnostyczny DIVA-5 [19] to ustrukturalizowane narzędzie diagnostyczne przeznaczone do oceny ADHD u osób dorosłych. Wywiad prowadzi wykwalifikowany diagnosta, identyfikując objawy w dzieciństwie i dorosłości. Jest on podzielony na objawy z grupy zaburzeń koncentracji uwagi (A) oraz nadpobudliwości psychoruchowej (H) – po 9 dla każdej z grup. Uzyskanie odpowiedniej liczby objawów w poszczególnych obszarach stanowi przesłankę do rozpoznania ADHD zgodnie z kryteriami DSM-5, przy uwzględnieniu oceny klinicznej.

Kwestionariusz MQ [13] jest narzędziem badawczym używanym do mierzenia i badania monotropizmu – jednej z koncepcji opisujących sposób alokacji uwagi u części osób z ASD. Monotropizm odnosi się do tendencji do skupiania uwagi na ograniczonej liczbie zainteresowań w danym czasie, co może prowadzić do intensywnego i głębokiego zaangażowania w te zainteresowania. Kwestionariusz zawiera 47 pytań, które składają się na następujące elementy: specjalne zainteresowania, ruminacje i niepokój, potrzeba rutyn, wpływ środowiska na tunele uwagi, niezauważanie innych aspektów przy skupianiu się na specjalnych zainteresowaniach, trudności w podejmowaniu decyzji, redukujący lęk efekt specjalnych zainteresowań, zarządzanie interakcjami społecznymi. Odpowiedzi zaznaczane są na skali Likerta (od 1 – nie zgadzam się całkowicie, do 5 – zgadzam się całkowicie) z dodatkową opcją „nie dotyczy”. Niektóre pozycje są kodowane odwrotnie. Sumaryczne wyniki są uśredniane, tak aby ostateczny wynik monotropizmu mieścił się w skali 1–5. Odpowiedzi „nie dotyczy” nie są punktowane. Kwestionariusz obejmuje osiem podskal i wynik ogólny. Sześć pozycji nie wchodzi w skład żadnej z podskal, jednak są one wykorzystywane do obliczenia wyniku ogólnego, który jest wartością średnią punktów za odpowiedzi na 47 pytań z uwzględnieniem rekodowania pięciu pozycji z odwróconym kluczem. Wyższy wynik wskazuje na wyższy poziom monotropizmu. W pierwszym etapie adaptacji MQ do wersji polskojęzycznej trzech psychologów biegłych w języku angielskim przetłumaczyło kwestionariusz na język polski. Ich tłumaczenia były podobne, ale w przypadku kilku pozycji występowały różnice. Poproszono innego badacza o opinię, a ostateczna wersja językowa została ustalona wspólnie. W następnym etapie psycholog będący native speakerem języka angielskiego dokonał tłumaczenia odwrotnego. Tłumaczenie to było spójne z pierwotną wersją narzędzia. Współczynnik  Cronbacha dla polskiej wersji MQ używanej w tym badaniu wynosił 0,91.

Osoby badane

W badaniu wzięło udział 108 osób w wieku 18–58 lat (M = 31,39, SD = 8,44), 70 kobiet (64,8%) w wieku 18–58 lat (M = 32,41, SD = 9,25) i 38 mężczyzn w wieku 20–50 lat (M = 29,50, SD = 6,38). Wśród badanych 48 osób (44,4%) miało wykształcenie średnie i 48 osób miało wykształcenie wyższe. 61 osób badanych (56,5%) było w relacji romantycznej. U 66 osób badanych (61,1%) liczba objawów zaburzeń koncentracji uwagi (A) ocenianych za pomocą DIVA-5 osiągała próg objawowy określony dla osób dorosłych. W przypadku objawów nadaktywności/impulsywności (H) próg ten osiągnęło 31 osób (28,7%), natomiast 24 osoby (22,2%) osiągnęły próg objawowy zarówno w zakresie nieuwagi, jak i nadaktywności/impulsywności. W badaniu zastosowano dodatkowo kwestionariusz RAADS-R, aby ocenić cechy ze spektrum autyzmu. W próbie odnotowano zróżnicowane nasilenie objawów charakterystycznych dla ASD, 81 osób uzyskało wynik powyżej punktu odcięcia w RAADS-R, co może wskazywać na podwyższone nasilenie cech autystycznych. Dzięki temu możliwe było równoległe zbadanie związków MQ-PL zarówno z objawami ADHD, jak i ASD.

Wyniki

Analizy zostały przeprowadzone przy użyciu IBM SPSS Statistics 27.0.

Statystyki opisowe

W tabeli 1 przedstawiono statystyki opisowe dla wyników w kwestionariuszu MQ-PL oraz w kwestionariuszach RAADS-R i DIVA-5.

Analiza rzetelności

W tabeli 2 przedstawiono wartości współczynników rzetelności  Cronbacha i  McDonalda otrzymane dla poszczególnych skal MQ-PL.

Współczynniki rzetelności otrzymane dla wszystkich skal z wyjątkiem skali trudności w podejmowaniu decyzji były odpowiednio wysokie.

W tabeli 3 przedstawiono wartości skorygowanych współczynników korelacji pozycja–skala dla poszczególnych pozycji kwestionariusza MQ-PL. Uwagę zwracają niskie wartości współczynników korelacji dla pozycji nr 16, 23, 27 i 40.

Analiza trafności

W celu zweryfikowania struktury czynnikowej pomiaru kwestionariuszem MQ-PL w pierwszej kolejności przeprowadzono konfirmacyjną analizę czynnikową w oparciu o metodę Diagonally Weighted Least Squares (DWLS). Wyniki na poszczególnych pozycjach analizowano jako wyniki określone na skali porządkowej od 1 – nie zgadzam się całkowicie, do 5 – zgadzam się całkowicie. Obliczenia przeprowadzono w programie Jamovi 2.6. Otrzymano odpowiednio wysokie wartości indeksów dopasowania, które wynosiły: CFI = 0,97, TLI = 0,97, RMSEA = 0,04. W tabeli 4 przedstawiono wartości otrzymanych ładunków czynnikowych.

Wszystkie otrzymane wartości ładunków czynnikowych były istotne statystycznie. Jednocześnie część pozycji uzyskała relatywnie niższe wartości ładunków czynnikowych. Odpowiedzi osób badanych przed przeprowadzeniem analizy czynnikowej nie były rekodowane, wobec tego ujemny ładunek czynnikowy wskazuje na pozycję kodowaną odwrotnie.

W ramach analiz dotyczących trafności przeprowadzono również analizę korelacji pomiędzy wynikami w kwestionariuszu MQ-PL a wynikami w kwestionariuszach RAADS-R i DIVA-5. Wyniki w formie wartości współczynników korelacji r Pearsona z oznaczonym poziomem istotności przedstawiono w tabeli 5.

Stwierdzono, że wyniki na skalach trudności w podejmowaniu decyzji, redukujący lęk efekt specjalnych zainteresowań i zarządzanie interakcjami społecznymi korelowały dodatnio ze wszystkimi skalami w kwestionariuszach RAADS-R i DIVA-5. Wyniki na skalach specjalne zainteresowania, ruminacje i niepokój, potrzeba rutyn i wpływ środowiska na tunele uwagi korelowały dodatnio z wynikami na skali relacji społecznych w kwestionariuszu RAADS-R. Wyniki na skalach ruminacje i niepokój oraz wpływ środowiska na tunele uwagi korelowały również dodatnio z wynikami na skali A dotyczącej dorosłości w kwestionariuszu DIVA-5 i na skali sensoryka/motoryka w kwestionariuszu RAADS-R. Wyniki na skali potrzeba rutyn korelowały również dodatnio z wynikami na skali H dotyczącej dorosłości kwestionariusza DIVA-5. Ze względu na dużą ilość przeprowadzonych analiz korelacji, która może zwiększać błąd pierwszego rodzaju, należy zaznaczyć, ze te wyniki mają charakter eksploracyjny.

Różnice pomiędzy kobietami i mężczyznami

W tabeli 6 przedstawiono średnie wartości wyników otrzymanych w kwestionariuszu MQ-PL w grupie kobiet i w grupie mężczyzn. Zestawienie uzupełniono wartościami testu t Studenta dla prób niezależnych. Nie stwierdzono istotnych statystycznie różnic pomiędzy kobietami i mężczyznami.

Wnioski

Celem prezentowanego badania była wstępna adaptacja kwestionariusza MQ-PL oraz ocena jego właściwości psychometrycznych w grupie osób dorosłych. Dodatkowo analizowano związki pomiędzy monotropowym przetwarzaniem a nasileniem objawów ADHD oraz cech autystycznych. Uzyskane wyniki wskazują, że MQ-PL może stanowić użyteczne narzędzie do oceny wybranych aspektów monotropowego przetwarzania w badaniach nad funkcjonowaniem osób z nasilonymi objawami ADHD i nasilonymi cechami autystycznymi.

Przeprowadzone analizy wykazały, że polska wersja MQ charakteryzuje się satysfakcjonującą rzetelnością. Wartości współczynników  Cronbacha oraz  McDonalda dla większości podskal były zbliżone do wyników uzyskanych dla oryginalnej wersji narzędzia [13]. Najniższe wskaźniki uzyskano dla podskali trudności w podejmowaniu decyzji, jednak również w tym przypadku wartości można uznać za akceptowalne na etapie badań wstępnych. Konfirmacyjna analiza czynnikowa wskazała na zadowalające dopasowanie modelu do danych, co może sugerować częściową zgodność struktury polskiej wersji MQ z założeniami teoretycznymi oryginalnego narzędzia.

Jednocześnie należy zauważyć, że niektóre pozycje uzyskały niższe ładunki czynnikowe (16, 23, 27 i 40). Może to wynikać zarówno z różnic kulturowych, jak i trudności z tłumaczeniem pozycji odnoszących się do subiektywnych doświadczeń koncentracji uwagi, zainteresowań oraz funkcjonowania społecznego. Możliwe jest również, że część pozycji wymaga dalszego dopracowania językowego lub ponownej weryfikacji trafności treściowej w polskich warunkach kulturowych. Wskazuje to na potrzebę dalszych analiz psychometrycznych MQ-PL prowadzonych na większych próbach. Należy również zaznaczyć, że ze względu na ograniczony rozmiar próby przy stosunkowo rozbudowanym modelu struktury czynnikowej wyniki CFA powinny być traktowane jako wstępne.

Analiza korelacji wykazała dodatnie związki pomiędzy wybranymi podskalami MQ-PL a nasileniem objawów ADHD oraz cech autystycznych. Najsilniejsze związki dotyczyły podskal trudności w podejmowaniu decyzji, redukujący lęk efekt specjalnych zainteresowań oraz zarządzanie interakcjami społecznymi. Wyniki te mogą wskazywać, że monotropowe przetwarzanie wiąże się z obszarami dotyczącymi regulacji uwagi, funkcji wykonawczych oraz funkcjonowania społecznego i emocjonalnego. Uzyskane zależności są częściowo zgodne z wcześniejszymi doniesieniami dotyczącymi nakładania się mechanizmów poznawczych obserwowanych u osób z ADHD i ASD [2, 3, 12].

Wyniki sugerują również, że poszczególne aspekty monotropowego przetwarzania mogą być w różnym stopniu związane z objawami ADHD i cechami autystycznymi. Podskala specjalne zainteresowania korelowała przede wszystkim z obszarami dotyczącymi relacji społecznych ocenianymi za pomocą RAADS-R. Możliwe, że skala ta odnosi się głównie do intensywności zaangażowania w określone zainteresowania, natomiast inne aspekty monotropowego przetwarzania, takie jak trudności w przełączaniu uwagi czy potrzeba przewidywalności, są ujmowane przez odrębne podskale MQ. Uzyskane wyniki mogą sugerować, że monotropizm stanowi konstrukt wielowymiarowy i nie ogranicza się wyłącznie do występowania intensywnych zainteresowań.

Część zależności pomiędzy MQ-PL a objawami ADHD była silniejsza dla objawów występujących w dorosłości niż w dzieciństwie. Wynik ten należy interpretować ostrożnie. Możliwe, że retrospektywny charakter oceny objawów dziecięcych w wywiadzie DIVA-5 wpływał na dokładność odpowiedzi uczestników. Nie można również wykluczyć, że sposób przejawiania się trudności związanych z regulacją uwagi i organizacją zachowania zmienia się wraz z wiekiem oraz wymaganiami środowiskowymi stawianymi osobom dorosłym [20, 21].

Nie stwierdzono istotnych statystycznie różnic pomiędzy kobietami i mężczyznami w zakresie wyników uzyskiwanych w MQ-PL. Wynik ten należy interpretować ostrożnie ze względu na nierównoliczne grupy kobiet i mężczyzn oraz stosunkowo niewielką liczebność próby. Ograniczona moc statystyczna mogła utrudniać wykrycie subtelnych różnic międzypłciowych. Jednocześnie uzyskane wyniki mogą wskazywać, że monotropowe przetwarzanie nie jest w jednoznaczny sposób związane z płcią, co wymaga dalszej weryfikacji w badaniach prowadzonych na większych i bardziej reprezentatywnych próbach.

Przeprowadzone badanie ma kilka istotnych ograniczeń. Po pierwsze, liczebność próby była stosunkowo niewielka jak na potrzeby analiz psychometrycznych, szczególnie konfirmacyjnej analizy czynnikowej. Po drugie, do oceny cech autystycznych zastosowano narzędzie samoopisowe, co nie pozwala na traktowanie wyników jako równoważnych pełnej diagnozie klinicznej ASD. Dodatkowo próba charakteryzowała się przewagą kobiet oraz wysokim nasileniem objawów ADHD i cech autystycznych, co może ograniczać możliwość generalizowania wyników. Ograniczeniem badania był również brak grupy porównawczej, co utrudnia ocenę specyficzności uzyskanych wyników dla osób z nasilonymi objawami ADHD i cechami autystycznymi. W przyszłych badaniach warto uwzględnić większe i bardziej zróżnicowane grupy uczestników oraz przeprowadzić dalsze analizy trafności i stabilności MQ-PL. Ograniczeniem procesu adaptacji był również brak odrębnego pilotażu oceniającego zrozumiałość i jednoznaczność przetłumaczonych pozycji w polskojęzycznej grupie docelowej.

Monotropizm jest stosunkowo nowym konstruktem teoretycznym, którego granice pojęciowe nie są jeszcze jednoznacznie określone. Niektóre aspekty oceniane przez MQ mogą się częściowo nakładać na obszary związane z funkcjonowaniem uwagi, hiperfokusem lub szczególnymi zainteresowaniami opisywanymi wcześniej w badaniach nad ADHD i ASD. Wymaga to dalszych analiz trafności teoretycznej konstruktu. Pomimo wskazanych ograniczeń uzyskane wyniki sugerują, że MQ-PL może stanowić obiecujące narzędzie do oceny wybranych aspektów monotropowego przetwarzania u osób dorosłych. Kwestionariusz może być użyteczny w dalszych badaniach nad funkcjonowaniem poznawczym, emocjonalnym i społecznym osób z ADHD oraz nasilonymi cechami autystycznymi. Konieczne są jednak dalsze badania psychometryczne prowadzone na większych i bardziej zróżnicowanych próbach.

Oświadczenia/Disclosures

Badanie nie otrzymało zewnętrznego finansowania./Financial support and sponsorship: none.

Zgoda komisji etycznej: nie dotyczy./Institutional review board statement: none.

Autorzy deklarują brak konfliktu interesów./Conflicts of interest: none.

Piśmiennictwo

Murray D, Lesser M, Lawson W. Attention, monotropism and the diagnostic criteria for autism. Autism 2005; 9: 139-156.
Craig F, Margari F, Legrottaglie AR i wsp. A review of executive function deficits in autism spectrum disorder and attentiondeficit/hyperactivity disorder. Neuropsychiatr Dis Treat 2016; 12: 1191-1202.
Itahashi T, Fujino J, Sato T i wsp. Neural correlates of shared sensory symptoms in autism and attention-deficit/hyperactivity disorder. Brain Commun 2020; 2: fcaa049.
Gaidamowicz R, Deksnytė A, Palinauskaitė K i wsp. ADHD – the scourge of the 21st century? Psychiatr Pol 2018; 52: 287-307.
Drabata A. (Re)definicja myślenia na temat procesów kognitywnych w autyzmie – zwrot w postrzeganiu osób z ASD. Niepełnosprawność Dyskursy Pedagogiki Specjalnej 2021; 41: 29-43.
May T, Brignell A, Hawi Z i wsp. Trends in the overlap of autism spectrum disorder and attention deficit hyperactivity disorder: prevalence, clinical management, language, and genetics. Curr Dev Disord Rep 2018; 5: 49-57.
Rong Y, Yang CJ, Jin Y i wsp. Prevalence of attention-deficit/hyperactivity disorder in individuals with autism spectrum disorder: a meta-analysis. Res Autism Spectr Disord 2021; 83: 101759.
Ayers-Glassey S, Smilek D. The relations between hyperfocus and similar attentional states, adult ADHD symptoms, and affective dysfunction. Curr Psychol 2024; 43: 11254-11266.
Dwyer P, Sillas A, Prieto M i wsp. Hyper-focus, sticky attention, and springy attention in young autistic children: associations with sensory behaviors and cognitive ability. Autism Res 2024; 17: 1677-1695.
Grove R, Hoekstra RA, Wierda M i wsp. Special interests and subjective wellbeing in autistic adults. Autism Res 2018; 11: 766-775.
He N, Li F, Li Y i wsp. Neuroanatomical deficits correlate with executive dysfunction in boys with attention deficit hyperactivity disorder. Neurosci Lett 2015; 600: 45-49.
Rommelse NNJ, Franke B, Geurts HM i wsp. Shared heritability of attention-deficit/hyperactivity disorder and autism spectrum disorder. Eur Child Adolesc Psychiatry 2010; 19: 281-295.
Garau V, Murray AL, Woods R i wsp. Development and validation of a novel self-report measure of monotropism in autistic and non-autistic people: the Monotropism Questionnaire [preprint]. PsyArXiv 2023. DOI: 10.31219/osf.io/ft73y.
Buźniak A, Woropay-Hordziejewicz NA, Bereznowska A i wsp. Alarmingly high prevalence and lack of gender differences in ADHD among high school students: screening for ADHD with ASRS among adolescents and working adults. Curr Probl Psychiatry 2022; 23: 233-241.
Loyer Carbonneau M, Demers M, Bigras M i wsp. Meta-analysis of sex differences in ADHD symptoms and associated cognitive deficits. J Atten Disord 2021; 25: 1640-1656.
Ritvo RA, Ritvo ER, Guthrie D i wsp. The Ritvo Autism Asperger Diagnostic Scale-Revised (RAADS-R): a scale to assist the diagnosis of autism spectrum disorder in adults: an international validation study. J Autism Dev Disord 2011; 41: 1076-1089.
Jones SL, Johnson M, Alty B, Adamou M. The effectiveness of RAADS-R as a screening tool for adult ASD populations. Autism Res Treat 2021; 2021: 9974791.
Walęcka M, Wojciechowska K, Wichniak A. Central coherence in adults with a high-functioning autism spectrum disorder. In a search for a non-self-reporting screening tool. Appl Neuropsychol Adult 2022; 29: 677-683.
Kooij JJS, Goossensen PJJ. DIVA 5: Diagnostic Interview for ADHD in Adults. DIVA Foundation, The Hague 2016.
Nowogrodzka A. ADHD in adulthood. Description of symptoms and selected spheres of functioning in adults with attention-deficit hyperactivity disorder. Neuropsychiatr Neuropsychol 2023; 18: 117-126.
Sonuga-Barke EJS, Becker SP, Bölte S i wsp. Annual research review: perspectives on progress in ADHD science – from characterization to cause. J Child Psychol Psychiatry 2023; 64: 506-532.